De meeste Nederlanders die naar Spanje verhuizen weten dat het land bekend staat als progressief en open. Wat ze niet altijd weten is wat die reputatie in de praktijk betekent voor hun eigen situatie, en waar de grenzen liggen.
Naar aanleiding van uitspraken van Penélope Cruz op het filmfestival van Cannes over gelijkheid en rechten voor vrouwen en de LGTBIQ+-gemeenschap, is het een goed moment om te kijken wat de Spaanse wet concreet regelt, en wat dat betekent als je hier als expat woont of naartoe wil.
Wat de Spaanse wet vastlegt
Spanje loopt in Europa voorop als het gaat om wettelijke bescherming voor LGTBIQ+-personen. Homohuwelijk is legaal sinds 2005, adoptie door koppels van gelijk geslacht is toegestaan, en transgenderpersonen kunnen hun geslacht wettelijk laten aanpassen zonder medische procedures, dankzij de zogenaamde "Ley Trans" die in 2023 in werking trad.
Dat heeft praktische gevolgen. Als je als getrouwd koppel van gelijk geslacht naar Spanje verhuist, wordt je huwelijk hier erkend. Je partner heeft recht op gezinshereniging als jij een verblijfsvergunning aanvraagt. Je kunt samen een hypotheek afsluiten, samen op het empadronamiento worden ingeschreven, en samen als gezin worden behandeld bij de Spaanse belastingdienst.
Samenlevend maar niet getrouwd
Niet iedereen is getrouwd. Voor ongehuwde koppels, zowel hetero als homo, biedt Spanje de mogelijkheid van de "pareja de hecho", de wettelijk erkende samenwoning. Dit is een regionale regeling, geen nationale, en dat maakt het ingewikkelder.
Elke autonome gemeenschap heeft haar eigen regels voor het registreren van een pareja de hecho. In Catalonië, Andalusië en Madrid zijn de procedures goed uitgewerkt, maar de rechten die je ermee krijgt verschillen per regio. In sommige gevallen geeft het je recht op dezelfde fiscale voordelen als gehuwde stellen, in andere regio's zijn de voordelen beperkter.
Voor Nederlanders die gewend zijn aan het Nederlandse partnerschapsregister is het nuttig om te weten dat de Spaanse variant niet automatisch EU-breed wordt erkend. Wil je je pareja de hecho ook laten gelden in Nederland, bijvoorbeeld voor erfrecht of pensioen, dan moet je extra stappen zetten.
Regionale verschillen zijn echt
Spanje is een gedecentraliseerd land en dat is in dit onderwerp goed zichtbaar. De nationale wet legt een bodem, maar de uitvoering en het beleid op regionaal niveau variëren sterk.
In de Gemeenschap Madrid en in Murcia zijn in de afgelopen jaren maatregelen teruggedraaid of verwaarloosd die eerder door linkse regeringen waren ingevoerd. Denk aan subsidieprogramma's voor LGTBIQ+-organisaties of voorlichting op scholen. Dat betekent niet dat jouw rechten als individu worden aangetast, maar het zegt wel iets over het klimaat in die regio's.
Als je nog aan het afwegen bent waar je in Spanje wilt gaan wonen, en dit onderwerp speelt een rol in je leven, dan is de regio waar je je vestigt een relevante factor. Steden als Barcelona, Valencia en Sevilla staan bekend om een actief en zichtbaar LGTBIQ+-leven. Kleinere steden en plattelandsregio's zijn over het algemeen traditioneler, al is dat geen absolute regel.
Zorg en verzekering
Een praktisch punt waar veel expats tegenaan lopen: kan je partner gebruik maken van jouw zorgverzekering of het Spaanse publieke zorgsysteem?
Als je bij de Spaanse sociale zekerheid bent ingeschreven, ofwel via een arbeidscontract, ofwel als autonomo, dan kun je je partner als afhankelijke laten meeverzekeren. Dit geldt voor gehuwde partners, maar ook voor geregistreerde parejas de hecho. Daarvoor moet de pareja de hecho wel officieel zijn geregistreerd bij de juiste Spaanse instantie.
Ben je nog niet actief in het Spaanse systeem, bijvoorbeeld omdat je pas bent aangekomen of nog via een particuliere verzekering werkt, dan is dit een van de eerste dingen om te regelen. Een niet-geregistreerde partner heeft geen automatisch recht op meeverzekering.
De Ley Trans in de praktijk
Voor transgenderpersonen die naar Spanje willen verhuizen of hier al wonen is de Ley Trans van 2023 een grote stap vooruit geweest. De wet maakt het mogelijk om het geslacht in officiële documenten te wijzigen op basis van zelfidentificatie, zonder medische diagnose of hormonengebruik als voorwaarde.
Voor expats betekent dit dat je in Spanje je Spaanse documenten, zoals je NIE of je empadronamiento, kunt laten aanpassen. Je buitenlandse paspoort valt buiten de Spaanse jurisdictie, daarvoor heb je nog steeds de regels van je eigen land nodig.
Voor wie is dit relevant
Dit artikel is relevant voor iedereen die deel uitmaakt van de LGTBIQ+-gemeenschap en overweegt naar Spanje te verhuizen of hier al woont. Maar ook voor mensen die een partner hebben met een andere nationaliteit, of die als ongehuwd koppel naartoe willen en willen weten welke rechten ze hebben.
Spanje biedt een stevige wettelijke basis, maar het vraagt wel dat je actief de stappen zet om je situatie te formaliseren. Een pareja de hecho registreer je niet automatisch, een partner meeverzekeren in het zorgsysteem doe je ook niet vanzelf. Wie weet wat er geregeld moet worden, loopt nergens tegenaan. Heb je hulp nodig bij je situatie in Spanje? Bekijk het netwerk van professionals.