Je staat tot je middel in het water ergens langs de Costa Blanca, een fijne dag aan het strand, en dan voel je het: een brandende, schrapende pijn in je been. Je kijkt omlaag en ziet een paarse vlek wegtrekken. Een kwal. Het overkomt duizenden mensen elke zomer in Spanje, en de meesten weten niet goed wat ze nu moeten doen. En dat maakt het soms erger.
Welke kwallen kom je tegen?
Niet elke kwal langs de Spaanse kust is even erg. Goed om te weten welke je kunt tegenkomen:
- Pelagia noctiluca (paarse haarkwal): de meest voorkomende langs de Middellandse Zee. Paars, met een koepel van ongeveer 10 cm. Geeft een pijnlijke steek, vergelijkbaar met brandnetels. Vervelend, maar voor gezonde volwassenen niet gevaarlijk.
- Cotylorhiza tuberculata (gebakskwal): groot, vriendelijk uitziend, lichtgeel of oranje met kleine ronde uitsteeksels. Heeft nauwelijks effect op mensen. Je ziet ze vaak in massa's in rustig water.
- Rhizostoma pulmo: groot, witblauw, kan 50 cm breed worden. Weinig giftig, maar kan bij gevoelige mensen toch huidreactie geven.
- Physalia physalis (Portugese man-o-war): dit is degene waarbij je echt moet oppassen. Hij drijft op de Atlantische Oceaan en spoelt soms aan op de Atlantische kusten van Spanje, met name Galicië, het Baskenland en soms de Costa de la Luz. Lijkt op een doorzichtige blaas met lange blauwe en paarse slierten. Kan tentakels hebben van wel 30 meter. De steek kan extreem pijnlijk zijn en in zeldzame gevallen een allergische schok veroorzaken.
- Carybdea marsupialis (kubuskwal): klein, doorzichtig, moeilijk te zien. Leeft in ondiepe warme wateren, ook langs de Middellandse Zee. Steek is intens pijnlijk. Zeldzaam maar aanwezig.
Let op
Een aangespoelde Physalia physalis op het strand is nog steeds gevaarlijk. De tentakels blijven actief, ook als de kwal uren dood op het zand ligt. Raak hem nooit aan met je blote handen, ook niet om hem terug in zee te gooien.
Wat doe je bij een steek?
Het eerste wat de meeste mensen doen klopt niet. Even snel zand erover wrijven voelt logisch maar maakt het erger, want zand beschadigt de huidcellen verder en duwt de gifstofjes dieper. En urine? Die mythe is hardnekkig maar klopt gewoon niet. Urine heeft de verkeerde pH en kan de stekcellen activeren in plaats van deactiveren.
Dit is wat je wel doet:
- Ga uit het water. Rustig, niet wild bewegen.
- Spoel de plek met zeewater, geen zoet water. Zoet water activeert de steekcellen en maakt de pijn erger.
- Verwijder loshangende tentakels met een bankpasje, een schelpje, of een stokje. Niet met je blote vingers.
- Leg daarna ijs of koud water op de plek om de pijn te verminderen. Twintig minuten, met een doek ertussen.
- Bij aanhoudende pijn of zwelling kan hydrocortisonecrème helpen. Die is bij elke Spaanse farmacia zonder recept te kopen.
Antihistaminetabletjes (zoals cetirizine of loratadine) kunnen helpen bij jeuk en zwelling. Die zijn ook zonder recept verkrijgbaar.
Wanneer bel je 112?
Voor de meeste mensen is een kwallenbeet pijnlijk maar niet gevaarlijk. Maar er zijn situaties waarbij je direct 112 belt:
- De persoon krijgt moeite met ademhalen
- Er treedt zwelling op in het gezicht of de keel
- Iemand wordt duizelig, misselijk of raakt bewusteloos
- Een kind is gestoken, zeker als het om een Physalia gaat
- De persoon heeft een bekende allergie voor insectensteken of kwallen
Dit klinkt misschien overdreven voor een kwallenbeet, maar anafylactische reacties komen voor. Ze zijn zeldzaam maar ze bestaan. Beter één keer onnodig bellen dan twijfelen.
Wist je dat
Veel Spaanse stranden hangen een speciale vlag als er kwallenoverlast is gemeld: een oranje of paarse vlag met een kwal-pictogram. Maar dit systeem is niet verplicht en lang niet overal in gebruik. Controleer ook de app van de lokale gemeentelijk strandwacht, of zoek op de naam van het strand bij Medusa Alert, een Spaans meldingssysteem voor kwallenoverlast.
Welke kusten zijn het meest risicovol?
De Pelagia noctiluca is verreweg het vaakst zichtbaar langs de Middellandse Zee: Costa Blanca, Costa del Sol, Costa Brava, de Balearen. De aantallen schommelen per jaar en hangen af van watertemperatuur en stroming. Warme zomers met weinig wind zorgen voor meer kwallen dicht bij de kust.
De Physalia physalis is een Atlantisch beest. Als je rondom Tarifa zwemt, langs de Costa de la Luz, of in het noorden bij Galicië of de Basque Country, is de kans groter dat je hem tegenkomt, zeker na westenwinden die ze richting kust blazen.
Op de Canarische Eilanden komen beide typen voor. Zwemmers bij Fuerteventura en Lanzarote worden elk jaar gewaarschuwd na periodes met strandingen van Physalia.
Met kinderen aan het strand
Kinderen reageren heftiger op kwallensteken dan volwassenen, niet alleen omdat ze kleiner zijn maar ook omdat ze minder makkelijk aangeven wat er precies pijn doet. Als een kind plots begint te huilen na een duik, check dan de huid direct. Bij twijfel uit het water en behandel het als een steek, ook zonder zichtbare tentakels.
Het helpt om een kleine strandtas klaar te hebben met zeewater in een flesje (of gewoon een leeg flesje meenemen), een credit- of bankpasje, en een doekje. Dat klinkt overdreven maar het gaat snel als het eenmaal zo ver is.
Een huisarts of spoedpost in Spanje kan bij ernstigere reacties ook een corticosteroïdeninjectie geven. Als je twijfelt na een steek en de klachten blijven aanhouden na een uur, zoek dan toch een huisarts of urgencias op. Zeker als je geen Spaans spreekt: schrijf op papier wat er is gebeurd en laat de zwelling zien. Dat is genoeg om geholpen te worden.