Veel mensen denken dat een referendum in IJsland weinig met hun leven in Spanje te maken heeft. Maar als een land toetreedt tot de EU, verandert er iets in de balans van de eurozone, en dat merk je uiteindelijk aan de koers, de rente en de prijzen.
IJsland houdt binnenkort een volksstemming over toetreding tot de Europese Unie. De IJslandse kroon is een van de duurste valuta ter wereld gemeten naar koopkracht, en de hoge kosten van levensonderhoud in het land duwen de bevolking richting Brussel. Dat is de kern: niet idealisme, maar inflatie drijft de IJslanders naar de EU-deur.
Wat de hoge prijzen in IJsland ermee te maken hebben
IJsland is al jaren lid van de Europese Economische Ruimte. Het land hanteert veel EU-regels al, maar heeft geen euro en is geen officieel EU-lid. De inflatie van de afgelopen jaren heeft de IJslandse kroon verzwakt ten opzichte van de euro, en de energieprijzen, voedselprijzen en importkosten lopen er hoog op. De redenering van de EU-aanhangers is simpel: met de euro verdwijnt de wisselkoersonzekerheid en daalt de rente op hypotheken en bedrijfskredieten.
Of die redenering klopt, is een andere vraag. Portugal, Griekenland en Spanje lieten in de jaren na de invoering van de euro zien dat lidmaatschap van de eurozone ook risico's meebrengt als de economische structuur van een land niet goed aansluit. Dat debat kennen Nederlanders goed.
Wat het referendum jou als bewoner van Spanje oplevert
Direct, op korte termijn: waarschijnlijk weinig. IJsland heeft minder dan 400.000 inwoners en een kleine economie. Een nieuwe EU-lidstaat van dat formaat verschuift de machtsverhoudingen in Brussel nauwelijks.
Maar er zijn twee indirecte effecten die de moeite waard zijn om in de gaten te houden.
Eerste effect: het signaal dat het uitstuurt. Een land dat de hoge kosten van levensonderhoud als argument gebruikt om de EU in te willen, bevestigt iets wat in Spanje ook speelt: de koopkracht van gewone mensen staat onder druk, en politieke keuzes worden steeds vaker ingegeven door economische pijn. De Spaanse overheid kijkt daar ook naar. Hoe de EU omgaat met nieuwe kandidaat-leden, en onder welke voorwaarden, beïnvloedt ook hoe Brussel omgaat met bestaande lidstaten op het gebied van begrotingsregels, subsidies en energiepolitiek.
Tweede effect: rente en hypotheken. De Europese Centrale Bank houdt de rente al enige tijd stabiel, op dit moment rond de 2 procent, na een reeks verlagingen die in 2024 begon. Als de EU groeit en de politieke aandacht in Brussel verschuift, kan dat van invloed zijn op beslissingen over het monetaire beleid. Niet direct, niet drastisch, maar bewoners van Spanje met een variabele hypotheek aan de Euribor merken uiteindelijk elk tiende procentpunt.
IJsland is niet het enige land dat aankloppen wil
Het referendum in IJsland staat niet op zichzelf. Verschillende landen op de Balkan zitten al jaren in het EU-toetredingsproces, en ook Oekraïne en Moldavië hebben kandidaatstatus. De discussie over EU-uitbreiding is dus breder dan alleen IJsland, en die discussie raakt aan iets wat voor jou als EU-burger in Spanje direct relevant is: wat zijn je rechten als de EU groeit, en blijven de vrij verkeer-afspraken gelden zoals ze nu zijn?
Het antwoord is ja, zolang je een EU-paspoort hebt. Of er tien of vijftien of twintig lidstaten zijn, jouw rechten als Nederlander of Belg in Spanje staan los van de uitbreidingspolitiek.
Wat de hoge kosten van leven in IJsland zeggen over Spanje
Hier is iets interessants aan de hand. IJsland geldt als het duurste land ter wereld. Toch wil een deel van de bevolking de EU in, omdat ze hopen op meer prijsstabiliteit. Dat klinkt paradoxaal, maar het laat zien hoe relatief koopkracht is: het gaat niet alleen om het absolute prijsniveau, maar om zekerheid en voorspelbaarheid.
Spanje heeft de afgelopen jaren ook een forse inflatiepiek doorgemaakt. Energieprijzen, boodschappen, huur: de stijgingen waren voelbaar voor iedereen. Inmiddels is de inflatie in Spanje gedaald, maar de prijzen zijn niet teruggegaan naar het oude niveau. Nederlanders en Belgen die hier wonen, merken dat dagelijks in de supermarkt en aan de energierekening.
Als je wil weten hoe je je Spaanse belastingaangifte over dat inkomen of spaargeld goed regelt, is een gesprek met een belastingadviseur die gespecialiseerd is in expats de kortste route. Zeker als je inkomen uit meerdere landen ontvangt, want dan zijn de Spaanse IRPF-regels niet altijd recht toe recht aan.
Wat er nu concreet gebeurt
Het IJslandse referendum vindt binnen een week plaats, aldus de berichten. De uitkomst is onzeker: peilingen laten een verdeeld land zien, en historisch gezien is het EU-lidmaatschap in IJsland al eerder politiek gestrand. In 2009 vroeg het land officieel lidmaatschap aan, maar trok die aanvraag in 2015 terug toen de stemming omsloeg.
Als het referendum nu wel ja zegt, beginnen formele onderhandelingen. Die duren gemiddeld vijf tot tien jaar. Je hoeft dus niet te verwachten dat IJsland voor 2030 officieel lid is, laat staan van de eurozone. De euro invoeren duurt daarna nog langer: dat vereist voldaan hebben aan de convergentiecriteria van Maastricht.
Volg de uitslag wel even. Niet omdat het je leven morgen verandert, maar omdat het iets vertelt over hoe Europa beweegt, en jij woont midden in dat Europa.
Headerfoto: Edmond Dantès via Pexels | Foto: Ellie Burgin via Pexels