Veel Nederlanders en Belgen die naar Spanje verhuizen weten dat ze als EU-burger 'rechten hebben'. Wat ze niet weten: welke rechten dat precies zijn, wanneer ze automatisch gelden en wanneer je zelf in actie moet komen. Het verschil tussen die twee kan je maanden gedoe schelen.
De EU stelt de kaders. Spanje voert ze uit. En op die uitvoering zitten regelmatig gaten.
Bankrekening openen: je hebt recht op toegang
Eén van de meest praktische EU-regels die mensen niet kennen: elke EU-burger heeft het recht op een betaalrekening met basisfuncties in elke EU-lidstaat. Dat staat in de Europese Betaalrekeningenrichtlijn uit 2014, die in Spanje is omgezet in nationale wetgeving.
Wat dat betekent: een Spaanse bank mag jou als Nederlander of Belg niet weigeren op basis van het feit dat je geen Spaans arbeidscontract of vaste woning hebt. Ze mogen wel aanvullende identiteitscontroles uitvoeren. In de praktijk proberen veel kantoren toch obstakels op te werpen. Als dat gebeurt, kun je formeel klagen bij het Banco de España. Dat kost tijd, maar het recht is aan jouw kant.
Wist je dat
De EU-richtlijn PSD2 verplicht banken ook om toegang te geven tot je rekening via apps van derden, zoals Wise of budgettools. Je kunt die koppeling niet zomaar door een Spaanse bank laten blokkeren.
Zorg in Spanje: drie regelingen, drie situaties
De verwarring over zorg is groot. De EU heeft een systeem van coördinatie, geen uniform zorgstelsel. Wat voor jou geldt, hangt af van jouw situatie:
- Tijdelijk verblijf (minder dan drie maanden): de Europese Zorgpas (EHIC) dekt spoedeisende medische zorg. Niet alle zorg, en zeker niet specialistische behandeling of chronische ziektes.
- Gepensioneerde met AOW of Nederlandse uitkering: je kunt via het S1-formulier recht opbouwen op volledige Spaanse zorg, betaald door Nederland. Vraag het S1 aan bij het CAK voordat je vertrekt. Zonder dat formulier valt je zorgrecht weg zodra je niet meer ingeschreven staat als verzekerde in Nederland.
- Werkende resident: je betaalt in Spanje sociale premies en bouwt daarmee recht op Spaanse zorg op. Dat gaat via het INSS (Instituto Nacional de la Seguridad Social).
De EU-regels coördineren dit systeem, maar Spanje voert de inschrijving uit. Wie dat niet goed regelt, zit soms tijdelijk zonder zorgdekking. Niet omdat de wet dat toestaat, maar omdat de administratie het pas later formeel bevestigt.
Vrij verkeer van personen: wat het in de praktijk betekent
Als EU-burger heb je het recht om in Spanje te wonen, te werken en een bedrijf te starten. Dat is vastgelegd in EU-richtlijn 2004/38/EG. Spanje heeft die richtlijn omgezet in nationale wetgeving.
Na drie maanden verblijf moet je je inschrijven als EU-resident. Dat doe je met het Certificado de Registro de Ciudadano de la Unión, niet met een TIE. De TIE is voor niet-EU-burgers. Nederlanders en Belgen krijgen dus geen TIE-kaart, ook al hoor je dat soms anders.
Het Certificado is technisch gezien een bewijs van een recht dat je al had, niet een toestemming die je vraagt. Toch heeft het document praktische waarde: banken, verhuurders en overheidsdiensten vragen er regelmatig om.
Let op
Vrij verkeer geldt voor EU-burgers. Maar het recht om permanent te verblijven (na vijf jaar ononderbroken legaal verblijf) moet je actief aanvragen via het certificado de residencia permanente. Dat gaat niet automatisch.
Digitale diensten: roaming en streaming
Twee EU-regels die veel mensen wel kennen, maar waarvan ze de grenzen niet kennen:
Roamingregels: binnen de EU mag je je Nederlandse of Belgische telefoonabonnement gebruiken zonder extra roamingkosten, tot een redelijke grens. Die grens is afhankelijk van je abonnement. Bij langdurig verblijf in Spanje kunnen providers je vragen om bewijs dat je toch in je thuisland verblijft, anders kunnen ze extra kosten rekenen. Dit heet de 'thuislandtoets'. Woon je permanent in Spanje, dan is een lokaal abonnement in de praktijk vaak goedkoper en makkelijker.
Portabiliteit van online diensten: EU-verordening 2017/1128 verplicht streamingdiensten zoals Netflix of Videoland om jou toegang te geven tot je abonnement als je tijdelijk in een ander EU-land bent. Ze mogen je niet blokkeren omdat je je in Spanje bevindt. Dat geldt voor tijdelijk verblijf. Woon je permanent in Spanje, dan ben je formeel resident in Spanje en valt dit recht weg, al handhaven de meeste diensten dat in de praktijk soepeler.
Consumentenrechten en productgaranties
De EU heeft garantieregels geharmoniseerd. Sinds 2022 geldt voor nieuwe producten een minimale wettelijke garantietermijn van twee jaar in heel de EU, inclusief Spanje. Verkopers mogen geen kortere termijn hanteren.
In de praktijk: koop je een wasmachine bij een Spaanse winkel en die valt na veertien maanden uit, dan heb je recht op reparatie of vervanging. Spaanse verkopers zijn soms niet goed op de hoogte van deze Europese minimumnorm, of doen alsof die niet bestaat. De wettelijke basis is er wel.
Wat de EU níet regelt
Belasting is grotendeels nationaal geregeld. De EU heeft wel richtlijnen over informatieverstrekking tussen landen (DAC6, automatische uitwisseling van bankgegevens), maar de belastingtarieven en regels bepaalt Spanje zelf. Of je belastingplichtig bent in Spanje of in Nederland, hangt af van bilaterale verdragen en jouw persoonlijke situatie, niet van EU-regels.
Sociale zekerheid wordt gecoördineerd door de EU, maar niet geharmoniseerd. Het betekent dat landen informatie uitwisselen en rechten erkennen, maar dat het Spaanse systeem voor autonomos wezenlijk anders werkt dan het Nederlandse systeem voor zzp'ers. Dat verschil verdwijnt niet door EU-coördinatie.
En arbeidsrecht? De EU stelt minimumnormen (minimumloon, vakantiedagen, bescherming tegen willekeurig ontslag), maar Spanje heeft zijn eigen arbeidsrecht dat op veel punten verder gaat dan het Europese minimum. De praktische regels waarmee jij als werknemer of zelfstandige in Spanje te maken krijgt, zijn Spaanse regels.
Wat je zelf kunt doen
De EU-regels zijn beschreven op europa.eu, maar de praktische toepassing staat op de Spaanse overheidssites. Voor verblijf en inschrijving is dat het Ministerio del Interior. Voor zorg het INSS. Voor belasting de Agencia Tributaria.
Het handigste dat je kunt doen: zorg dat je begrijpt in welke situatie je zit, zodat je weet welke EU-regel jou raakt. Ben je gepensioneerd en wil je in Spanje wonen? Dan is het S1-formulier het eerste wat je regelt. Ben je werknemer of autonomo? Dan is het Certificado de Registro jouw startpunt. Die situatie bepaalt welke rechten je hebt en hoe je ze activeert.
EU-recht geeft je rechten. Maar je moet er zelf aanspraak op maken.