Je woont in Barcelona of ergens in de provincie Girona, hebt een huurcontract of misschien al een woning gekocht, en iemand vraagt je: 'Maar wat als Catalonië echt onafhankelijk wordt?' Je kijkt hem even aan. Goede vraag eigenlijk.
Het Catalaanse onafhankelijkheidsvraagstuk is iets wat veel Nederlanders en Belgen in de regio met een half oog volgen. Het flakkert periodiek op in het nieuws, er zijn protestmarsen, er zijn politici die worden vervolgd en weer vrijgelaten, en dan is het weer even rustig. Maar wat betekent het nou eigenlijk voor jou als je er woont?
Waar komt het conflict vandaan
Catalonië heeft een eigen taal, eigen cultuur en een sterk gevoel van regionale identiteit. De regio is ook economisch een van de krachtigste van Spanje: Barcelona is een internationale stad, de industrie is groot, en Catalonië draagt relatief veel bij aan de Spaanse schatkist. Dat laatste is een van de grieven: veel Catalanen vinden dat ze meer afdragen aan Madrid dan ze terugkrijgen.
Het conflict escaleerde in 2017, toen de toenmalige Catalaanse regering onder leiding van Carles Puigdemont een referendum organiseerde dat door de Spaanse staat als illegaal werd beschouwd. De Spaanse politie greep in, er waren beelden van knuppelende agenten bij stembureaus, en de wereld keek toe. Puigdemont vluchtte naar België. Een aantal andere Catalaanse politici werd veroordeeld tot langdurige gevangenisstraffen, die later werden omgezet of kwijtgescholden via een amnestiewet.
Sindsdien is de spanning nooit echt verdwenen, maar een tweede echte escalatie is ook uitgebleven. De onafhankelijkheidsbeweging is intern verdeeld geraakt, en een deel van de Catalaanse bevolking wil helemaal geen onafhankelijkheid.
Wist je dat
Uit peilingen van het Centre d'Estudis d'Opinió (CEO) blijkt dat de steun voor onafhankelijkheid in Catalonië de laatste jaren schommelt tussen de 40 en 50 procent. Een meerderheid van de Catalaanse bevolking is dus niet per se voorstander. De politieke realiteit is complexer dan de internationale berichtgeving soms suggereert.
Wat de huidige juridische situatie is
Catalonië is en blijft onderdeel van Spanje. De Spaanse grondwet laat geen eenzijdige afscheiding toe. Het Constitutioneel Hof van Spanje heeft elk referendum dat buiten de Spaanse wetgeving valt herhaaldelijk ongrondwettelijk verklaard.
Dat betekent: zolang er geen wijziging van de Spaanse grondwet plaatsvindt via de daarvoor bestemde procedure, is Catalaanse onafhankelijkheid juridisch niet mogelijk. En voor zo'n grondwetswijziging is een zeer brede meerderheid nodig in het Spaanse parlement, inclusief een referendum in heel Spanje. Die politieke situatie bestaat op dit moment niet.
Jouw rechten als EU-burger in Catalonië zijn op dit moment dus identiek aan die van een EU-burger in Madrid, Sevilla of Valencia. Verblijfsrecht, zorgrecht, belastingrecht: alles valt onder de Spaanse en Europese wetgeving.
Wat er in theorie zou kunnen veranderen voor expats
Stel dat Catalonië ooit wel onafhankelijk zou worden, wat dan? Dit is een hypothetisch scenario, maar het is de moeite waard om het door te denken.
Het eerste wat je moet weten: een onafhankelijk Catalonië zou niet automatisch EU-lid zijn. Dat is juridisch een van de grote struikelblokken. Als Catalonië zich afscheidt van Spanje, verlaat het daarmee ook de Europese Unie. Heraansluiting vereist een nieuw lidmaatschapsproces, inclusief unanimiteit van alle huidige EU-lidstaten. Spanje zou dat bijna zeker blokkeren, in ieder geval in eerste instantie.
Wat dat voor jou als Nederlander of Belg zou betekenen: je verblijfsrecht, je zorgpas, je recht op vrij verkeer. Dat alles is gekoppeld aan het EU-burgerschap en Spanje als EU-lidstaat. In een scenario waarbij Catalonië buiten de EU valt, zou de juridische basis voor jouw aanwezigheid daar fundamenteel anders worden. Vergelijk het een beetje met wat Britse expats na Brexit meemaakten, maar dan omgekeerd: niet jij verlaat de EU, maar het land waar je woont.
Dit klinkt misschien alarmerend, maar het is puur theoretisch. Er is geen realistisch pad naar deze situatie in de nabije toekomst.
Let op
Politieke onrust in Catalonië kan wél kortstondig merkbare effecten hebben op het dagelijks leven: stakingen van openbaar vervoer, demonstraties die wegen blokkeren, verhoogde politieaanwezigheid. Dat is iets wat expats periodiek meemaken. Het is ongemakkelijk, maar het heeft geen gevolgen voor je juridische positie.
Wat je nu al kunt merken als expat in Catalonië
Er zijn een paar dingen die je als Nederlander of Belg in Catalonië in de praktijk tegenkomt die direct samenhangen met de politieke context.
Ten eerste de taal. Catalonisch (Catalaans) is de co-officiële taal naast het Spaans. In overheidsinstanties, op school, in sommige gemeenten: Catalaans staat voorop. Je bent niet verplicht Catalaans te leren, maar als je in Catalonië wil integreren, helpt het enorm. Sommige gemeentelijke formulieren zijn primair in het Catalaans.
Ten tweede de schoolkeuze. Het Catalaanse onderwijs verloopt grotendeels in het Catalaans. Als je kinderen hebt, is dit iets om rekening mee te houden bij de keuze van een school. Internationale scholen zijn er genoeg in Barcelona en omgeving, maar die kosten geld.
Ten derde de politieke sfeer. Catalonië is politiek gepolariseerd. In sommige kringen wordt je mening over onafhankelijkheid snel gevraagd. Als expat is het verstandig om die gesprekken vriendelijk maar neutraal te houden, zeker in het begin. Het is een onderwerp waarbij mensen echt heftig kunnen reageren.
De amnestiewet van 2024 en wat die betekende
In 2024 keurde het Spaanse parlement een amnestiewet goed voor mensen die betrokken waren bij het onafhankelijkheidsreferendum van 2017. Dat betekende praktisch dat Puigdemont en anderen naar Spanje konden terugkeren zonder onmiddellijk te worden gearresteerd. De wet was omstreden en heeft opnieuw de gemoederen verhit.
Voor jou als expat heeft dit geen directe gevolgen. Maar het laat zien dat het vraagstuk politiek levend blijft, ook al is een nieuwe escalatie op korte termijn onwaarschijnlijk.
Wat je praktisch in de gaten kunt houden
Als je in Catalonië woont of wil gaan wonen, zijn dit de dingen die er nu echt toe doen:
- Zorg dat je Certificado de Registro de Ciudadano de la Unión (je EU-inschrijving) op orde is. Dat is je bewijs van legaal verblijf in Spanje, en dus ook in Catalonië.
- Houd je empadronamiento actueel. Dat is je inschrijving bij de gemeente. Zonder dit kun je geen zorgpas aanvragen, geen kinderen inschrijven op school, geen rijbewijs omzetten.
- Volg het politieke nieuws met interesse, maar laat je niet gek maken. De kans dat jouw situatie als EU-burger op korte termijn fundamenteel verandert door de onafhankelijkheidsdiscussie is op dit moment verwaarloosbaar klein.
- Als je overweegt vastgoed te kopen in Catalonië: laat je adviseren door een lokale notaris of gestor over eventuele regionale belastingen. Catalonië heeft soms eigen belastingtarieven die afwijken van de rest van Spanje, met name bij erfenis en schenking.
Catalonië is een prachtige plek om te wonen, en de politieke discussie over onafhankelijkheid is eerder achtergrondgeluid dan een concrete bedreiging voor jouw dagelijkse leven. Maar het helpt om te snappen waar het over gaat, zodat je niet verrast wordt als het onderwerp weer eens oplaait.