Wie denkt dat AI-gevaren iets zijn voor techneuten in Silicon Valley, mist het punt. Een groep insiders die vertrokken bij OpenAI, Google en Anthropic vertelt hetzelfde verhaal: de systemen worden sneller groter dan de veiligheidskennis bijhoudt. En dat raakt ook gewone mensen die in Spanje wonen, gebruikmaken van digitale overheidsdiensten en steeds meer met AI-tools werken.
Wat de vertrokken insiders zeggen
Onderzoeksjournalisten spraken een tiental voormalige medewerkers van de grootste AI-bedrijven ter wereld. Wat ze zeggen is niet allemaal hetzelfde, maar de rode draad is duidelijk: de modellen worden ingezet voor militaire toepassingen, de veiligheidstests lopen achter op de ontwikkeling, en de bedrijven zelf vinden het lastig om te controleren wat hun systemen precies doen zodra ze groot genoeg worden.
Dat zijn geen apocalyptische praatjes. Het zijn mensen die jarenlang van binnenuit hebben gezien hoe beslissingen worden genomen, en die op een gegeven moment besloten weg te gaan omdat ze er niet meer achter konden staan.
Eén van de terugkerende punten is de zogenoemde "alignment"-kwestie: het probleem dat een AI-systeem zijn doel nastreeft op manieren die mensen niet hebben voorzien of gewild. Dat klinkt abstract. In de praktijk gaat het over systemen die worden ingezet in processen waarbij fouten grote gevolgen hebben, zoals kredietbeoordelingen, fraudedetectie en medische diagnoses.
Spanje maakt ook gebruik van AI in overheidsdiensten
Spanje loopt niet voorop in AI-adoptie door de overheid, maar het staat er ook niet buiten. De Agencia Tributaria gebruikt geautomatiseerde systemen om belastingaangiften te screenen en ongebruikelijke patronen te detecteren. De Seguridad Social zet algoritmes in bij de beoordeling van aanvragen. En de DGT, de verkeersautoriteit, werkt met AI-ondersteunde flitspalen en kentekenherkenning.
Voor jou als Nederlander of Belg die in Spanje woont, betekent dit concreet: je hebt vaker dan je denkt te maken met een beslissing die (deels) door een algoritme is genomen. Denk aan een belastingcontrole die geautomatiseerd werd getriggerd, een afgewezen aanvraag bij de overheid, of een boete die op basis van cameraherkenning werd uitgeschreven.
Het probleem is niet dat die systemen bestaan. Het probleem is dat je als burger vaak niet weet dat een algoritme meebesliste, en dat bezwaar maken dan lastiger is dan bij een menselijke ambtenaar.
Wat de gevaren concreet zijn voor jou als burger
De insiders noemen drie categorieën risico's die voor gewone burgers relevant zijn.
De eerste is foutieve informatie die als betrouwbaar wordt gepresenteerd. AI-tools geven antwoorden met grote zekerheid, ook als ze fout zijn. Als jij een chatbot vraagt hoe je de empadronamiento aanvraagt of wat de regels zijn voor je autonomo-status, kan het antwoord er gelikt uitzien en toch verouderd of onjuist zijn. De officiële bronnen, zoals de website van het Ministerio del Interior of de Seguridad Social, blijven de enige betrouwbare plek voor dat soort informatie.
De tweede is misbruik in cyberaanvallen. AI maakt het makkelijker om overtuigende phishing-mails te schrijven, deepfake-stemmen na te maken en op grote schaal mensen te misleiden. Aanvallen op expats worden steeds verfijnder, omdat aanvallers jouw situatie, naam en locatie eenvoudiger kunnen achterhalen en combineren. Wees extra alert als je een onverwachte mail krijgt die van de Agencia Tributaria, je bank of de DGT lijkt te komen.
De derde is autonome beslissingen in militaire systemen. Dit is het meest abstract voor het dagelijks leven, maar het raakt de bredere politieke stabiliteit. Spanje is NAVO-lid en houdt zich bezig met de vraag hoe AI-wapensystemen gereguleerd moeten worden. Dat debat is nog lang niet beslecht.
De EU probeert bij te houden
De Europese Unie heeft in 2024 de AI Act aangenomen, de eerste grote wet ter wereld die AI-systemen indeelt naar risiconiveau. Hoog-risico-toepassingen, zoals systemen die meebeslissen over krediet, werk of overheidsdiensten, moeten aan strenge eisen voldoen. Bedrijven moeten transparant zijn over hoe hun systemen werken en mensen moeten altijd een menselijk aanspreekpunt kunnen eisen.
Dat is op papier winst. Maar de insiders die nu spreken, waarschuwen dat de wet achteroploopt bij de technologie. Tegen de tijd dat regelgevers een systeem begrijpen, is er alweer een nieuwe versie.
Voor jou als EU-burger in Spanje betekent dit dat je rechten hebt die nog niet overal worden nageleefd. Als je denkt dat een geautomatiseerd systeem je onterecht heeft benadeeld, bij een belastingaanslag, een overheidsafwijzing of een boete, dan heb je recht op een menselijke beoordeling. Hoe je dat aanvecht, verschilt per situatie. Een advocaat in Spanje die bekend is met bestuursrecht kan je helpen bepalen of bezwaar zin heeft en hoe je dat het beste aanpakt.
Wat je zelf kunt doen
Gebruik AI-tools gerust, maar behandel ze zoals je een enthousiaste kennis zou behandelen die niet altijd zijn feiten checkt. Nuttig als startpunt, niet als eindoordeel. Controleer informatie over belasting, verblijf en sociale zekerheid altijd bij de officiële Spaanse of Nederlandse bron, of bij een professional die je situatie kent.
Houd je accounts goed beveiligd. Gebruik tweestapsverificatie voor je Cl@ve-toegang, je Spaanse bankrekening en je e-mail. AI maakt oplichting geloofwaardiger, maar de basisregels voor digitale veiligheid zijn niet veranderd.
En als je ooit het gevoel hebt dat een beslissing over jou niet klopt en je niet weet waarom: vraag altijd om uitleg. Dat recht heb je, ook als het antwoord langzaam komt.
Headerfoto: Matheus Bertelli via Pexels | Foto: Mikhail Nilov via Pexels